Trước đây tôi từng tự hỏi, tại sao những lúc ta rảnh rỗi thẫn thờ, không tập trung vào một công việc cụ thể hoặc không tập trung vào thế giới bên ngoài, tâm trí ta lại lang thang suy nghĩ đến đủ thứ. Sau này tôi tìm hiểu thì khoa học gọi hiện tượng đó là do Mạng mặc định não (Default Mode Network) gây ra, tức là một vùng não cụ thể sẽ được hoạt động mạnh khi ta không tập trung vào thế giới bên ngoài, gây ra những suy nghĩ lang thang. Điều thú vị là họ gọi nó là mạng mặc định bởi vì nó giống như một thứ luôn “chạy ngầm”, khi não không tập trung vào hoạt động trong một tác vụ cụ thể nào đó thì mạng này sẽ bật lên. Khi ở trạng thái này, rất nhiều các vọng tưởng nổi lên nhưng nó lại tốn ít năng lượng hơn rất nhiều so với việc ta tập trung suy nghĩ vào một công việc cụ thể. Vì thế, các nhà khoa học cho rằng cái nền của não không phải là sự tĩnh lặng mà là trạng thái của những suy nghĩ vẩn vơ liên tục đó.
Tôi không nghĩ rằng nó thực sự là mặc định của não. Não trẻ con không suy nghĩ nhiều như thế, có lẽ còn không có cơ chế này. Nó dần dần được phát triển hoặc cài đặt vào khi ta dần dần lớn lên. Chúng ta cần lật lại vấn đề, quan sát tử tế những suy nghĩ lang thang của mình, và lần ra manh mối. Tâm trí lang thang chỉ xuất hiện khi chúng ta đang cảm thấy nhàm chán, vô vị, như lúc đang lái xe, như lúc đợi chờ xe bus, như lúc đi dạo, như lúc ngồi…thiền. Lúc nhàm chán, nếu không có gì để giải trí hoặc ta lựa chọn không tìm giải trí, tâm trí sẽ lang thang. Những suy nghĩ này lại không đơn thuần để trốn thoát khỏi sự nhàm chán, nó còn có một nhiệm vụ sâu xa hơn. Ta để ý quan sát thấy, phần lớn chúng đều là lớn là những hồi tưởng về những sự kiện để lại nuối tiếc trong quá khứ, những tình huống khó xử, ngượng ngùng, cũng có thể là những phóng chiếu tới tương lai, tối nay ăn gì, ngày mai làm gì, hoặc hoàn toàn tưởng tượng ra một sự kiện hoang đường nào đó, tưởng tượng ta sẽ làm gì trong các tình huống đó,…Nhưng suy nghĩ này liên tục xây dựng và củng cố về một hình tượng nhân vật, là bản ngã của ta, tạo cho nó ảo ảnh về tính nhất quán và xuyên suốt, đồng thời cũng hướng tới một ước mơ về việc tạo dựng nên một bản ngã hoàn hảo, vững chắc. Đây không phải hoàn toàn là điều xấu, vì nhiều ý tưởng thiên tài hoặc cảm hứng nghệ thuật xuất hiện ở đây. Nhìn qua thì những suy nghĩ này có vẻ hoàn toàn ngẫu nhiên và hỗn tạp, nhưng càng quan sát kỹ ta càng nhận ra những uyên nguyên ẩn giấu bên dưới chúng. Câu hỏi là tại sao tâm trí lại nhất định sẽ lang than? Tại sao lại có cơ chế này? Có thể chúng thực sự là mặc định? Có thể não bộ phát triển đến một mức độ nào đó sẽ tự động kích hoạt. Nó giống như một thứ đã gắn vào đầu chúng ta và ta phải sống chung với nó. Nhưng tại sao khi thiền định sâu nó có thể “tắt đi”? Ta có thể tắt nó đi vĩnh viễn không? Và nếu có thì hậu quả sẽ có thể ra sao? Nó phục vụ cho việc xây dựng bản ngã. Nếu nó không có thì sẽ là một nhát đao chí mạng cho bản ngã, và một lượng lớn năng lượng sẽ được tiết kiệm mỗi ngày vì không phải suy nghĩ lang thang nữa. Nhưng làm thế nào? Lại truy ngược vấn đề. Chẳng phải ta đã nói rằng tâm trí chỉ lang thang khi ta thấy nhàm chán sao? Vậy là phải đối phó, xử lý sự nhàm chán trước. Phương án đầu tiên là tìm sự giải trí, ta có thể bỏ qua. Phương án hai, vẫn ngồi im không giải trí nhưng không còn cảm thấy sự nhàm chán. Trước đây tôi đã từng viết về việc này nhưng có lẽ vẫn phải viết lại. Ta cảm thấy nhàm chán chính là do ký ức đã gây lũng loạn, gây sai lệch trải nghiệm thực của ta. Vì ký ức liên tục nói cho ta biết ta đã ở đây, ta đã ở nơi này rất lâu rồi, ta đã làm việc này rất lâu rồi, ta đã trải nghiệm điều này hàng ngày, hàng ngàn lần rồi,…vì thế ta thấy nhàm chán. Hãy tưởng tượng hôm nay là ngày đầu tiên ta được sống trên cuộc đời này và nhìn mọi thứ với con mắt như vậy, trân quý sự tồn tại, sự hiện hữu này ở mọi khoảnh khắc và ta sẽ không còn cảm thấy nhàm chán. Ta không cần bất cứ drama nào để cảm thấy không nhàm chán, ngược lại sự hiện hữu này, trải nghiệm này luôn là một điều thần kỳ khó tin. Kể cả ký ức có nói cho ta biết ta đã ở đây hàng triệu lần, nhưng ta không còn coi trọng giọng nói của ký ức nữa. Nó chỉ như một câu chuyện của người nào đó khác chứ không phải ta. Ta có thể học hỏi từ câu chuyện đó, nhưng tuyệt nhiên không coi đó là một phần của bản thân. Điều này chính là thay đổi lập trình nhận thức, thực sự rất khó làm, nhưng không phải là không thể. Cái giá phải trả cũng không hề rẻ. Đó là toàn bộ ký ức của ta không còn là một phần của ta nữa, giống như một lỗ thủng lớn trên người. Một mất mát lớn, nhưng cảm giác cơ thể nhẹ nhàng hơn, cảm tưởng giống như ta có thể bay lên. Có là gì đâu khi ta sẵn sàng mất đi toàn bộ. Tôi luôn chờ ngày đó.