Thiền tông có câu chuyện nổi tiếng về sư Huệ Khả cầu Tổ sư Bồ Đề Đạt Ma phương pháp an tâm. Tổ Ðạt-ma nhìn thẳng, bảo: “Ðem tâm ra ta an cho.” Ông sửng sốt quay lại tìm tâm, không thấy bóng dáng, thưa: “Con tìm tâm không được.” Tổ bảo: “Ta an tâm cho ngươi rồi.” Ngay đây ngài Huệ Khả biết được đường vào. Sau này Huệ Khả đã kế thừa y bát và làm Tổ sư Thiền tông thứ hai ở Trung Hoa.
Hồi đi học tôi đã từng được nghe một cô giáo kể về chuyện con đà điểu cắm đầu xuống đất để trốn tránh kẻ địch nguy hiểm, vì chúng nghĩ rằng khi vùi đầu trong đất, không nhìn thấy nguy hiểm nữa thì nguy hiểm sẽ không tồn tại. Vì thế nó có thể cảm thấy “an tâm”. Mọi người đều cười chê chế giễu hành vi ngu xuẩn này của đà điểu. Sau này tôi mới biết rằng đây là một sự hiểu lầm, một quan niệm lệch lạc được truyền miệng phổ biến của con người về đà điểu. Thực tế, khi đà điểu gặp nguy hiểm, nó có thể chạy trốn cực nhanh hoặc dùng móng vuốt sắc nhọn để đá kẻ thù. Lý do chúng đôi khi vùi đầu xuống đất thực ra là để kiểm tra những quả trứng được chôn dưới đất của chúng.
Ngẫm đi ngẫm lại, thực ra chính chúng ta mới là những con “đà điểu ngu xuẩn” đó. Những sinh vật thực sự trốn tránh nguy hiểm chỉ bằng cách vùi đầu vào cái gì đó để không còn nhìn thấy sự đe dọa. Mắt không thấy thì não không lo. Tự an tâm bằng cách lảng tránh, không dám đối diện. Không dám đối diện với sự hư vô, phiêu miểu giả tạm của nhân sinh, của cuộc đời. Trốn tránh không dám nhìn vào sự thật rằng mình sẽ phải chết. Vùi đầu vào trong mấy thứ giải trí vô bổ, để giết thời gian, để làm tâm trí bận bịu với những drama, những suy nghĩ nhỏ nhặt, chơi đùa với những cảm xúc, để không để cho tâm trí có thời gian hay năng lượng để nhìn thấy những vấn đề lớn. Không thấy thì không còn bận tâm. Để rồi đến khi cuộc đời xảy ra một biến cố lớn, một cú sốc lớn (mất người thân, phá sản, bệnh nan y, tai nạn,…), chúng ta mới giật mình tự hỏi: Tôi là ai? Tôi đang làm gì trong cuộc đời này? Tôi sẽ đi về đâu? Ý nghĩa là gì? Thường thì lúc đó thời gian đã quá trễ, trước đó tâm không hề được chuẩn bị hay rèn luyện, lúc đó gặp cú sốc lớn, thường là sẽ băng hoại, con người trở nên sa đọa, buông xuôi, nào dễ gì có thể biến nó thành động lực để tu tập, để đi tìm chân lý.
Một nhóm người khác tìm sự an tâm bằng cách gia nhập một tôn giáo, để nhúng mình vào một niềm tin rằng mình sẽ có sự sống đời đời, được lên thiên đàng, tới cõi cực lạc,…, miễn là mình đủ tốt. Thế là mối đe dọa của sự vô thường tạm thời được che lấp đi. Miễn là ta đào một cái hố đủ sâu, đủ để vùi đầu vào đó, ta sẽ không nhìn thấy rằng ngôi nhà chúng ta đang ở đang cháy, cháy dữ dội. Chỉ tới khi nó cháy đến tận thân thể ta, ta mới không thể giả vờ không thấy được nữa.
Sự bất an luôn như một cái dằm âm ỉ ghim trong tâm trí. Ta phải liên tục tập trung ra bên ngoài quên đi sự tồn tại của nó ở bên trong. Ở thời đại hiện tại, việc sẵn có mạng internet, mạng xã hội và điện thoại trên tay 24/24, lượng thông tin nạp vào đầu mỗi ngày là quá nhiều, quá dễ để phân tâm, để lấp đầy cái dằm trong tâm trí. Nhưng đôi khi ta lơ là, ta sẽ vẫn thấy nó nhức nhối dữ dội. Họ gọi đó là “khủng hoảng hiện sinh” (existential crisis), nhưng tôi chỉ cho rằng đó là điều xảy ra khi ta thực sự thành thực với bản thân mình, thành thực rằng mình Không Biết một cái gì hết. Nhưng sự thành thực này tồn tại được bao lâu? Khi ta bất chợt nhận ra sự trống rỗng, giả tạm của mình, ta kinh hoàng, và ngay lập tức cố gắng lấp đầy bản thân bằng những sự phân tâm, bằng các niềm tin, bằng cách cố gắng xây dựng một hệ thống niềm tin và đắp cho chúng vững mạnh hơn bao giờ hết. Niềm tin rằng tôi là một người này người nọ, vai trò của tôi với gia đình và xã hội là abc, công việc của tôi là xyz, sau khi chết tôi sẽ lên thiên đàng, vãng sinh cực lạc, cuộc sống này tuy ngắn ngủi nhưng đây chỉ là một trải nghiệm tạm thời của một linh hồn vĩnh cữu,…Muôn hình vạn trạng các loại niềm tin, chỉ để cố lấp đầy cái cảm giác trống rỗng giả tạm.
Nhưng nếu như tôi không cố gắng lấp đầy nó nữa, thậm chí còn đốt sạch, xóa sạch tất cả các niềm tin? Nếu như tôi không cố gắng ngoi lên khỏi sự trống rỗng mà thậm chí còn chìm xuống nó, chìm sâu vào nó, để nó nuốt chửng? Để biết được cái gì mới thực sự là KHÔNG? Chân Không. Nếu như? Cách duy nhất để an tâm là không có tâm.