Thời đi học, tôi từng đọc một tác phẩm nào đó mà có câu nói làm tôi ấn tượng sâu sắc đại loại là: “Nếu không có gương thì con người mãi mãi không thể tự biết được khuôn mặt của mình trông như nào.” Suy nghĩ mở rộng là chúng ta cần phải có sự phản chiếu để tự biết mình là ai. Tự nhìn phản chiếu của mình thông qua một tấm gương vật lý thôi chưa đủ, ta còn cần nhìn thấy sự phản chiếu bản thân thông qua muôn vàn những người xung quanh. Đó là lý do chúng ta rất để ý những lời nhận xét, bình phẩm của người khác về bản thân mình. Đó là lý do chúng ta thích chia sẻ hình ảnh bản thân trên mạng xã hội. Để nhận bình phẩm, để tự củng cố, định nghĩa, xây dựng hình ảnh về bản thân. Suy nghĩ lại tôi cảm thấy điều này khá nực cười. Cái phản chiếu đó có thực sự phản ánh đúng về ta không? Hay là ta đang tự xây dựng bản thân dựa trên những phản chiếu đó? Có lẽ là cả hai. Các bản ngã đang tương tác và củng cố xây dựng hình ảnh cho nhau. Ngoài cách tiếp nhận phản chiếu, chúng ta không còn có cách nào khác để TỰ BIẾT MÌNH sao? Nếu một người sinh ra và sống một mình trong hoang đảo, không có ai, không có gì để soi gương, anh ta sẽ định nghĩa về bản thân như nào? Theo lý mà nói, anh ta sẽ không có sự tự định nghĩa Tôi là ai, mà chỉ nhận thức rằng tôi tồn tại, y như một em bé mới chào đời. Có lẽ anh ta cũng không có suy nghĩ, ít nhất không phải suy nghĩ bằng ngôn ngữ như chúng ta hay làm. Thật xảo diệu, trong tiếng Anh từ Reflection có nghĩa là phản chiếu, đồng thời cũng có nghĩa là suy ngẫm/tự chiêm nghiệm.
Liệu có khi nào những suy nghĩ của ta, thứ mà ta tưởng rằng đó là tự mình sản sinh ra cũng chỉ là một reflection, một sự phản chiếu? Những bài hát, những giai điệu bắt tai cứ vang vang trong đầu hiển nhiên là một phản chiếu. Những tư tưởng, tư duy, định kiến tưởng chừng như là của chính bản thân ta hầu như cũng toàn là phản chiếu, là những thứ ta đã nghe ở đâu đó, đọc ở đâu đó và tự áp dụng vào đầu mình, chủ ý hoặc vô ý. Nếu ta thực sự đào sâu hơn, thật sự sâu, ta có thể nhận ra rằng có lẽ mọi tư tưởng trong tâm trí ta đều là phản chiếu. Ta thu vào một tư tưởng của một ai đó từ lúc nào đó, rồi một thời điểm nào đó lại phản chiếu tư tưởng đó ra cho một ai đó. Mọi người đều đang tương tác với nhau. Vậy còn những nhà phát minh, những nhà tư tưởng, những tư tưởng sáng tạo của họ là hoàn toàn mới mẻ, nó từ đâu ra? Nó hẳn vẫn là thứ được xây dựng từ những tư tưởng xưa cũ của ai đó, nay được cải biến và tịnh tiến thêm một bước mà thôi. Đạo Đức Kinh nói: Đạo sinh nhất, nhất sinh nhị, nhị sinh tam, tam sinh vạn vật. Mọi thứ đều bắt nguồn từ một cái gì đó và tịnh tiến lên thành vạn thứ phức tạp. Có cái gì gọi là tư tưởng GỐC không? Tư Tưởng của chính bản thân Ta? Có thể nói chỉ có tư tưởng Gốc duy nhất là tư tưởng Ta Tồn Tại. Từ tư tưởng Ta tồn tại, nảy sinh ra tư tưởng Ta Có Nhận Thức, và thành tư tưởng Ta Nhận Thức Thế Giới. Ta, Tánh Nhận Thức và Thế Giới Bên Ngoài là bộ ba tạo nên tất cả.
Tâm trí của trẻ em mới sinh y như một tấm thủy tinh sáng, không vết bụi trần, vì thế ánh sáng chiếu vào dễ dàng đi xuyên qua luôn. Nhưng dần dần nó tự bôi nhọ một mặt để cho tấm thủy tinh trở thành tấm gương, để có thể phản chiếu lại ánh sáng. Tấm thủy tinh trở thành tấm gương (có hai mặt, mặt trước và mặt sau, đó là sự hình thành Nhị Nguyên). Bắt đầu từ lúc nó học nghe, học nói, học ngôn ngữ, đều là học cách phản chiếu/suy ngẫm. Rồi người lớn dạy cho nó biết thế nào là tốt thế nào là xấu,… Nhìn như là đang học, đang phát triển trí tuệ nhưng thực ra lại đang mất đi cái Tánh ban sơ. Trong chương 2 của Đạo Đức Kinh cũng nhắc tới điều này: Thiên hạ đều biết đẹp là đẹp, thế là xấu vậy; đều biết tốt là tốt thế là không tốt vậy, bởi vì có không sinh ra nhau dễ khó thành tựu lẫn nhau, ngắn dài tạo thành lẫn nhau, trên dưới lộn lạo ra nhau, thanh âm hòa hợp với nhau, sau trước theo nhau. Cho nên thánh nhân dùng Vô vi mà xử sự, dùng «vô ngôn» mà dạy dỗ.
Vô ngôn và vô vi, chính là không cho tạo ra bất cứ thứ gì để đối phương có cơ hội để phản chiếu. Nếu họ hiểu thì họ sẽ tự quay ngược vào bên trong, tự chiếu bản thân. Đây chính là cái gọi là “Hồi quang phản chiếu”.
Nhưng cũng đừng cho việc trở thành tấm gương phản chiếu là “xấu”. Đó chỉ là sự vận động, chuyển biến của Đạo mà thôi. Về bản chất, chúng cũng không khác gì nhau, vẫn là thủy tinh mà thôi.