Cùng một Chân Lý, cùng một thứ nhưng lại có quá nhiều cách nói khác nhau. Ngoài thức tỉnh hay giác ngộ, những thuật ngữ đã thông dụng trong quốc tế, không phân biệt tôn giáo, Phật môn còn có hai thuật ngữ khác tôi thấy cũng khá thú vị đó là Kiến Tánh và Diệt Độ.
Kiến tánh là từ một câu kinh điển trong Thiền Tông, để cho biết bao đệ tử lẫn thiền sư phải nghiền ngẫm đó là: Kiến tánh thành Phật. Hiểu đơn giản câu này là: nhìn thấy được cái tánh của mình (Chân Tánh) là sẽ thành Phật (giác ngộ). Dường như không có gì đơn giản hơn thế. Đại đạo là chí giản.
Chúng ta thường mắc vào lối tư duy đường mòn: “cái này đơn giản quá, chắc chắn không hiệu quả, hoặc còn ẩn ý gì đó sâu xa hơn trong đó, hoặc cần phải tìm hiểu bối cảnh rõ ràng của câu nói này (ai nói, nói trong tình huống nào, nói với ai,….” Vì thế bắt đầu suy diễn phức tạp hóa lên. Hoặc trực tiếp bỏ qua, không để ý nhiều tới nó mà tìm đến mấy kinh sách nói đầy lời triết lý sâu sắc phức tạp, hoa mỹ hơn.
Tinh túy trong câu nói này nằm ở chữ “Kiến”, tức là “Thấy”. Tại sao lại là nhìn thấy cái tánh của mình chứ không phải là hiểu biết, nhận ra, hiểu ra, ngộ ra,…Cái chữ thấy này dường như là chỉ là một hành động đơn giản, không cần bất cứ tri thức nào, không cần bất cứ học thuật nào, tôn giáo nào, triết lý nào. Chỉ đơn giản là nhìn và thấy thôi. Câu hỏi đặt ra là: Có phải là tôi đang không Thấy cái Tánh? Và làm thế nào để Thấy? Mọi nỗ lực tu tập của chúng ta chỉ là nhằm thực hiện hành động mở mắt ra và nhìn thấy chân tướng, nhìn thấy sự thật. Nếu như tôi đang không thấy, vậy những thứ tôi đang nhìn thấy trước mắt này là gì, là hư giả, là ảo ảnh sao? Có lẽ chúng ta sẽ không bao giờ có thể nghi ngờ thế giới trước mắt này là giả, nếu như không có một cơ sở nào để quy chiếu. Thật may mắn, chúng ta có một thế giới khác để quy chiếu, đó là thế giới giấc mơ. Thế giới giấc mơ nói cho chúng ta biết, những thứ chúng ta đang thấy, đang tin là thực, hoàn toàn có thể là ảo ảnh, hoàn toàn có thể là do ta đang tự lừa dối chính mình. Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để xác thực được điều đó? Khi ta ở trong giấc mơ, ta có thể hơi mơ hồ và nghi hoặc rằng có thể mình đang nằm mơ. Nhưng cách duy nhất để hoàn toàn xác thực là thức tỉnh và mở mắt ra. Khi ta đang còn chưa thức tỉnh khỏi giấc mơ, ta mới chỉ bắt đầu mơ hồ và nghi hoặc, thật may mắn là có những bậc hiền nhân đi trước, những giác ngộ giả, những người đã thức tỉnh nói cho chúng ta biết điều này, giúp cho chúng ta có thêm niềm tin vào trực giác của bản thân và xác định được phương hướng con đường. Đó là điều thật trân quý.
Nhưng nhìn theo một góc độ khác, một góc độ chân chính, những giác ngộ giả cũng chỉ là một nhân vật khác trong giấc mơ mà thôi, những nhân vật có phần đặc biệt, kỳ quái, vì họ đang la hét vào mặt ta rằng ta đang nằm mơ. Đó là lý do trong Thiền tông ta phải “nếu gặp Phật thì giết Phật”. Không bám chấp lấy bất cứ nhân vật nào trong giấc mơ, dù họ có là ai đi nữa, dù có vĩ đại hay thần thánh đến mức nào, cũng chỉ là một nhân vật nào đó, một dạng hình tướng. Vì thế Niết Bàn còn gọi là Diệt Độ: Diệt tất cả hình tướng để độ được sang bến bờ bên kia. Chữ Diệt này thực sự hay, đủ lãnh khốc, đủ quả quyết, đủ quyết liệt. Không chừa lại chút dư âm bám chấp nào. Người đời sau thường nhét thêm chữ rằng: Diệt mọi gốc rễ của khổ đau. Vì họ không thích khổ đau. Nhưng đúng ra nó là Diệt tất cả, diệt mọi hình tướng, diệt vạn pháp, diệt mọi gốc rễ của cả khổ đau lẫn hạnh phúc. Thức tỉnh là thoát khỏi mọi thứ trong giấc mơ chứ không phải chỉ thoát khỏi khổ đau trong giấc mơ. Độ không phải là một chuyến đi từ bờ này sang bờ kia của một con sông, không phải là một hành trình di chuyển vật lý, mà nó là một hành trình hủy diệt.
Không có thuật ngữ nào mô tả được cái Đó. Mỗi một thuật ngữ đều lờ mờ nói lên được một khía cạnh nào đó của nó. Tuy nhiên, giống như thầy bói xem voi, việc tổng hợp mọi thuật ngữ, mọi cách nhìn cũng không thể hiểu chính xác được Nó. Cách duy nhất để thực sự biết là tự Nhìn thấy nó mà thôi.