“Bản năng sống” (Eros) và “Bản năng chết” (Thanatos) là hai khái niệm nổi tiếng trong lý luận phân tâm học của Sigmund Freud. Tôi thích gọi chúng là “khuynh hướng” hơn là bản năng. Một khuynh hướng là hướng về sự sinh tồn, sinh sản, khoái lạc, sáng tạo…, khuynh hướng kia là hướng về hủy diệt, chết chóc, tự hủy,…Chúng ta đều sống giữa hai khuynh hướng này. Khuynh hướng sống thì chúng ta có thể dễ dàng lý giải, ai chẳng thích sống, thích hưởng lạc, thích thoải mái sung sướng. Còn khuynh hướng chết thì sao? Có phải là do chúng ta sống quá khổ nên muốn chết, muốn được giải thoát? Không đơn giản là vậy. Một người hoàn toàn sống hạnh phúc yên ổn cũng có thể có khuynh hướng chết. Biểu hiện rõ ràng nhất là nhiều khi chúng ta cầm một con dao sắc bén, trong đầu bỗng nãy ra tư tưởng muốn tự đâm nó vào người, đứng trước một bờ vực hay nhà cao tầng, não tự nhiên có thôi thúc muốn nhảy xuống, đi ngang qua một chiếc xe tải lớn, có thể xung động muốn lao vào cho xe đâm. Khuynh hướng sống là muốn thành công, muốn có địa vị trong xã hội này, muốn được thể hiện và được toàn bộ mọi người công nhận. Khuynh hướng chết là muốn tránh đi tất cả mọi thứ xã giao, không muốn gặp ai, muốn biến mất.
Ngẫm lại, tại sao trong chúng ta lại có hai lực lượng hoàn toàn trái ngược và xung đột như vậy? Nếu khuynh hướng chết thắng thế thì hậu quả thật khó lường. Lực lượng đó, ở trẻ em vốn không có, nó dần dần phát triển sau này, vì thế tôi không muốn gọi nó là “bản năng”, mà nó là khuynh hướng. Những người đi tu, những tu sĩ, có phải là những người có khuynh hướng chết mạnh hơn? Tương tự, tư tưởng muốn tu đạo, muốn giác ngộ, ở trẻ em vốn không hề có, nó dần dần được phát triển sau này. Trong nhân sinh này, chúng ta phát hiện ra có điều gì đó “sai sai”, ta cảm tưởng như ta vốn không thuộc về thế giới này, khiến cho việc sống không còn quá trân quý như ta tưởng, khiến cho khuynh hướng chết dần dần hình thành và phát triển.
Giống như một con dao, vào tay kẻ sát nhân nó thành vũ khí, vào tay người đầu bếp thì nó thành công cụ, khuynh hướng chết, nếu phát triển sai hướng thì nó trở thành cực đoan, phá hoại, tự hủy hoại bản thân. Còn nếu ta biết lợi dụng lực lượng này, nó trở thành một động lực giúp ta dũng cảm và kiên tâm tu đạo.
Trước đây tôi rất sợ chết, mỗi lần thiền định một mình trong bóng đêm, nỗi sợ ấy càng tăng lên gấp bội. Nhưng tôi nhớ lại mình đã từng trầm cảm, từng có ý định tự sát, lúc đó tại sao không sợ chết mà tại sao giờ lại sợ? Chỉ là ngồi một chỗ thôi thì có gì phải sợ? Thế là tôi hằng ngày suy ngẫm về cái chết, tự tưởng tượng ra mình đã chết và chết như thế nào. Tôi đã nghĩ, đằng nào cũng phải chết vậy tại sao không thử “chết trước khi chết”? Dần dần cũng vượt qua nỗi sợ. Điều đó có nghĩa là khuynh hướng chết đã biến mất? Không, nó không thể mất, chỉ là tôi đã biết cách vận dụng nó. Khi khuynh hướng sống quá mạnh, đủ loại tham, dục vọng và ham muốn hư vinh sẽ thịnh lên, cần lực lượng đối lập để áp chế nó, đó là cách chúng ta sử dụng khuynh hướng chết. Đến đây tôi lại nghĩ tới biểu tượng âm dương thái cực, trong nửa trắng có chấm đen, trong nửa đen có chấm trắng, liệu có phải là trong sinh có tử, trong tử có sinh? Trẻ em mới sinh là hoàn toàn không có khuynh hướng chết, còn một người sắp chết thì hoàn toàn không còn khuynh hướng sống. Thánh Nhân là người có thể cân bằng cả hai yếu tố trên?